HALK EDEBİYATI

 

     Meydana getirenleri belli olan ve olmayan anonim edebiyat ürünlerine denir.Sözlü olduğu için,halk arasında dilden dile geçtikçe zaman, şahıs,bölge faktörlerine bağlı olarak değişikliğe

uğrar.Halk edebiyatı kavramını da sınırları kesin çizilmiş değildir.Geniş bir ifadeyle,divan edebiyatı dışında kalan saz ve tekke şiiri türündeki verdiği ürünlerle malzemesi dile dayanan

atasözleri,destanlar,masallar,hikayeler,fılralar,bilmeceler,maniler,türküler,ağıtlar ninniler, meddah,karagöz,ortaoyunu,kukla,vb...

      Halk edebiyatı tabiri oldukça yenidir.Avrupa’da “halk”hayatının maddi ve manevi yönlerinin araştırılması”folklor” ilmini doğurdu.Avrupalılar folklor çerçevesinde değerlendir-

dikleri malzemesi dile dayanan destan,masal,atasözü,bilmece,türkü,ninni cinsinden anonim ve

kolektif karakter taşıyan eserleri”la literatüre “orale” ,”la litt’eratüre populaire adları altında topladılar.

      Bizde de ,Ziya Gökalp,Fuat Köprülü,Rıza Tevfik,A.Kutsi Tecer P.Naili Boratav,Şükrü

Elçin gibi bilginler ve sanatçılar halkın tasarrufundaki gelenek mahsulü eserleri Türkçede  tercüme yoluyla “halk edebiyatı” diye adlandırdılar.

      Halk edebiyatının dili, Türk halkı arasında yaşayan konuşma dilidir.Divan edebiyatının aksine Arapça ve Farsça kelimeler  çok az geçmiştir.Bunlar da ,Türklerin  hayatında önemli yer  tutan  dini kelime kavramlardır.Halk edebiyatında İslamlık öncesi pek çok unsur İslami karıştırılarak inanç sistemi uygun hale getirilmiştir.Üç kolda gelişir.

     1.AŞIK TARZI HALK EDEBİYATI

    2.TEKKE EDEBİYATI

    3.ANONİM HALK EDEBİYATI

 

                 1.AŞIK TARZI HALK EDEBİYATI

     Kökü Orta Asya’daki sözlü döneme kadar iner.Halkın Aşık dediği saz şairleri tarafından oluşturulmuştur.Saz şairleri genellikle  usta,çırak ilişkisine göre yetişir.Orta Asya’daki ozan tipi Anadolu’da aşık tipine dönüşmüştür.

                AŞIK EDEBİYATININ ÖZELLİKLERİ

a.Anlatım söze dayanır.

b.Nazım birimi dörtlüktür.

c.Vezin hecedir.

d.Genellikle yarım ve cinaslı kafiye kullanılmıştır.

e.Şiirlerinin belli adı yoktur.Şiirin sonunda şairin adı yada mahlası geçer.

f.Şiirlerde konu bütünlüğü yoktur.

g.Şiirler saz eşliğinde söylenir.

h.Şiirlerde sade bir dil kullanılmıştır.

i.Divan şiirlerine göre daha çok hayata ve gerçeğe yöneliktir.Halkın sorunlarıyla ilgilenir.

               AŞIK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

1.KOŞMA:Sözlü dönemdeki koşuğun karşılıgıdır.Genellikle aşk ve tabiat güzelliklerini konu edinir.Kendine özgü ezgisi vardır.11’li hece ölçüsü vardır.(3-5) dörtlük olur.divan edebiyatındaki gazele konu itibariyle benzer.İlk dörtlüğüne göre değişik biçimde kafiyelenişi vardır.

1.                                                          2.                                                 3.

---a                                                       ---a                                               ---x

---a                                                       ---b                                               ---b

---a                                                       ---a                                               ---y

---b                                                       ---b                                                          ---b

 

---c                                                       ---c                                               ---c

---c                                                     ---c                                               ---c

---c                                                     ---c                                               ---c

---b                                                     ---b                                              ---b

 

2.SEMAİ:Biçimce koşmaya benzer.Koşmadan 8’li heceyle söylenmesiyle ayrılır.Aşk ve tabiat güzelliklerini konu edinir.Kendine özgü ezgisi vardır.Aruz ölçüsüyle söylenen semailer vardır.

3.VARSAĞI:Türkü cinsinden bir nazım biçimidir.Hece ölçüsüyle söylenir.Yiğitçe bir eda vardır.Bu yönü ile diğer biçimlerden ayrılır.Yürü,bre,behey ünlemleri sık sık  kullanılır.Toroslarda yaşayan Varsak Türkleri icat ettiği için bu adı almıştır.

4.DESTAN:Biçimce koşmaya benzer ancak anlatım,konu,dörtlük sayısı ve ezgi yönünden koşmadan ayrılır.Aşık edebiyatı nazım biçimi olan destanı sözlü dönem ürünü olan destanla (epope) karıştırmamak gerekir.Sözlü dönem ürünü olan destan anonimdir.Yapıcısı halktır. Nazım birimi olan destan ise belli bir şair tarafından oluşturulmuştur.Nazım biçim olan destanla koşma da birbirinden farklıdır.

  Koşma da tasvir edici destan da hikaye edici anlatım, vardır.Destan toplumsal bir olayı konu edinir,koşma ise kişisel duyguları dile getirir.Destanın dörtlük sayısı oldukça fazladır, koşma ise (3-5 ) dörtlük olur.

Destanın kendine özgü bir ezgisi vardır.

 

        AŞIK EDEBİYATI NAZIM TÜRLERİ (KOŞMA TÜRLERİ)

Şiirleri dış özelliklerine göre(ölçü-uyaklanışı biçimi) değerlendirme,biçim(şekil) kavramını, konuklarına göre değerlendirme de tür kavramını ortaya koymuştur.

a.GÜZELLEME:Aşk  ve tabiat güzelliklerinden bahseden koşma biçimidir.

b.TAŞLAMA:Toplum veya kişileri yeren koşma çeşididir.

c.KOCAKLAMA:Yiğitlik ve kahramanlıklardan bahseden koşma tipidir.

     2.TEKKE EDEBİYATI

Tasavvuf, İslamiyetin kabulünden iki yüz yıl sonra ortaya çıkan bir yaşayış ve düşünüş sistemidir.Tasavvufu yaymak için kurulan kurumlara Tekke denir.İlk mutasavvıf Türk şairi Ahmet Yesevi’dir.

Tasavvuf, nefsi eğiterek insanların Allah’a ulaştırmayı amaçlar.Vahted-i Vücut denilen tasavvuf teorisine göre evrende tek varlık (vücut-ı mutlak) olan Allah’tır.İnsanları varlıkların en şereflisi sayan tasavvuf,gerçek güzellik,gerçek hayr olarak da Allah’ı kabul eder.Temeli aşka dayanan tasavvuf “halk içinde Hak’la beraber)olma prensibini uygular.Mutasavvıf şairlerin kendisine özgü semboller dünyası vardır.

        

AŞIK :Halk aşığı olan derviş(şair)

MA’ŞUK:Sevgili Allah

SAKİ:Allah aşkını sunan mürşit 

MEY:Şarap (İlahi aşk)

 TEKKE ŞİİRİNİN ÖZELLİKLERİ

a.Genellikle nazım birimi dörtlüktür ( beyitlerle yazılanlar da vardır)

b.Ölçü olarak hece tercih edilmiştir.

c.Aşık edebiyatına göre dili biraz daha ağırdır.

d.Öğüt verici yönü ağır basar.

e.Bazı tekkelerde şiirler musiki ve raks eşliğinde söylenmiştir.

f.Şiirlerde genellikle ilahi aşk konu edilmiştir.

TEKKE EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

1.HİKMET:Ahmet Yesevi’nin şiirlerine verilen isimdir.Dörtlük birimiyle yazılan ve öğretici bir nitelik taşıyan “Hikmet”leri  İlahi’nin ilk örneği olarak kabul edilebilir.Hece ölçüsü kullanılır.Konu ilahi aşk ve öğüttür.

2.İLAHİ:13.yy’den  itibaren edebiyatımızda görülmeye başlar.Yunus’un icat ettiği söylenmektedir.Genellikle dörtlük birimiyle söylenir.Kendisine özgü ezgisi vardır.Konusu ilahi aşktır.Bektaşi edebiyatında Nefes alevilerde Deme adını alır.hece ölçüsü kullanılır.

3.NUTUK:Mürşitlerin,tarikata yeni girenlere,tarikat adabını öğretmek için söyledikleri şiirlerdir.

4.DEVRİYE:HZ. Muhammed’in “Ben Nebiyken Adem su ile çamur arasındaydı.”hadis-i şerifine dayanır ve devir kısmını anlatır.

 

3.ANONİM HALK EDEBİYATI

Aşık edebiyatından tek farkı ürünleri söyleyen kişilerin belli olmayışıdır.Halkın ortak malıdır.

NAZIM BİÇİMİ VE TÜRÜLERİ

MANİ:Kendi özgü ezgisi vadır.Tek dörtlükte oluşur .7’li hece ile söylenir.Mısra sayısı fazla olanlara artık mısralı mani denir .Değişik konuları işler;ama aşk konusu ağırlıktadır.

Kafiyelenişi:

 

---a

---a                  biçimdedir.Bir dizesinde hece sayısı 7 den az olan manilere kesik mani denir.

---x

---a

 

2.TÜRKÜ:Dilden dile nesilden nesile geçerken bazı öz ve biçim değişikliğine uğrayan türküler dörtlü veya üçlü dizelerden oluşur.Mısra kümelerinden oluşan bölüme Bent(hane) bu bentleri bağlayan bölüme kavuştak(nakarat)denir.Heceyle söylenir.Kendine özgü ezgisi vardır.Konularına göre değişik isimler alır.

3.NİNNİ:Annelerin çocuklarını uyuturken söyledikleri içli şiirlerdir.Ezgisiyle türküden ayrılır.Bir türkü çeşidi olarak kabul edilir.

4.AĞIT:Aslında anonim halk edebiyatı ürünüdür. Ağıt söyleyen saz şairleri de bulunduğu için bir koşma türü olarak da karşımıza  çıkar.Ağıtlar sözlü dönemdeki saguların karşılığıdır.

HALK NESRİ:

Halk hikayelerinin,masalların yazıya geçirilmesiyle oluşan halkın anlayabileceği nesridir.

Halk nesrinin en önemlileri Dede Korkut kitabı ile Aşık Hikayeleridir.Aşık Hikayeleri edebiyatımızda  on altıncı  yy.dan itibaren görülmeye başlar.En önemli halk hikayeleri Kerem ile Aslı, Aşık Garip, Ferhat ile Şirin,,Tahir ile Zühre.....

Halk nesrinde genellikle manzum(şiir)mensur(nesir)karışıktır.Seciler ve Aliterasyonlar sık sık kullanılmıştır.

ÖRNEKLER:
1.KOŞMA:

Mail oldum bir dilberin kaşına

Keman kaşa kaş kemana uygundur

O keklik sekişli bir hoş cümbüşlü

Dehan lebe,leb dehana uygundur

 

El zanneyler aşık,maşuğun öğer

Kendini bilmeyen hatıra değer

O,seksen  örüğü topuğa değer

Gerdan saça saç gerdana uygundur

2.DESTAN:

........

Allah Allah deyip yürüdü asker

Katanası yolu gösterme ister

Gaziler at sürüp meydanı ister

İmdat-ı Hak ile nusrat bizimdir

 

Kafir gördü bizi geriye kaçtı

Dest-i felek kudret ateşin saçtı

İç ağası cenk kapısın açtı

İmdat-ı Hak ile nusrat bizimdir

 

3.TAŞLAMA:

Bu vakte erdi ki bizim günümüz

Yiğit belli değil,mert belli değil

Herkes yarasına derman arıyor

Deva belli değil dert belli değil

 

Fark eyledik ahir vaktin yettiğin

Merhamet çekilip göre gittiğin

Gücü yeten soyar gücü yettiğin

Papak belli değil kürt belli değil

 

Adalet kalmadı hep zulüm dolu

Geçti şu baharın gülleri soldu

Dünyanın gidişi acayip oldu

Koyun belli değil kurt belli değil

.............

Çark bozulmuş dünya ıslah olmuyor

Ehl-i fukaranın yüzü gülmüyor

Aşık  Ruhsat dediğini bilmiyor

Yazı belli değil hat belli değil

 

 

 

4.KOÇAKLAMA:

İki koçak bir araya gelende

Görelim ne işler meydan içinde

Kesilir kelleler boşalır kanlar.

Yeğin olur leşker meydan içinde

 

Oklar uçup gider şahanlar gibi

Merd  de aşıp gider aslanlar gibi

Kılıçlar oynaşır ceylanlar gibi

Kesilir ne başlar meydan içinde

 

5.AĞIT:

İnsan da canına böyle kıyar mı?

Hasta başın taş yastığa koyar mı?

Ergen kıza beyaz bezler uyar mı?

Al giy allı balam şalların hani

 

6.VARSAĞI:

Behey ela gözlü dilber

Vaktin geçer demedim mi?

Harami olmuş gözlerim

Beller geçer demedim mi?

.........

Deryalarda yüzer gemi

Şeker dudağının yemi

Süregör devranı demi

Devran geçer demedim mi? 

 

8.SEMAİ:

Güzel ne güzel olmuşsun

Görülmeyi görülmeyi

Siyah zülfün halkalanmış

Örülmeyi  örülmeyi

........

Mendili yudum arıttım

Gülün dalında kuruttum

Adın ne idi unuttum

Sorulmayı sorulmayı

 

9.HİKMET

Közümü açtım sini kördüm

Kul kongülni singe birdim

Uruğlarım terkin kıldım

Minge sin  ak kireksin sin

<_script />